MẬT ONG NGHỆ SĨ: CHUYỆN VỀ NHỮNG "KẺ LÃNG DU" DỆT MẬT NGỌT GIỮA MÙA HOA NHÃN MỘC CHÂU

Mình đã có 1 tháng lang thang qua những rặng ban thang 3 trắng rừng Châu Mộc, qua cả những hôm gió lào ran rát, thấy cả những hôm gió lạnh se se để cùng 3 văn nghệ sĩ Mộc Châu đi lấy mật ong hoa nhãn. Cũng lắm thú vị, xin được hầu chuyện quý bạn đọc.

Đứng bên lề nhịp sống hối hả, tại Mộc Châu, có ba người nghệ sĩ – các ông Ngọc Vinh, Minh Phóng và Quang Đức – đang cùng nhau sáng tác lên những tác phẩm nghệ thuật tinh tế. Không phải bằng nhạc cụ hay máy ảnh, bút sách, mà bằng tình yêu dành cho những chú ong nội thuần khiết.
 Ba con người, ba tính cách, ba phong cách nghệ thuật khác nhau, nhưng khi cùng đứng giữa vườn nhãn, họ lại gặp nhau ở một điểm chung: tình yêu thuần khiết với thiên nhiên và sự tỉ mẩn với nghề nuôi ong.

Từ "con số khiêm tốn" đến thành quả của tình yêu

Ít ai biết rằng, chỉ một năm trước, "trại ong nghệ sĩ" này chỉ bắt đầu với vỏn vẹn hơn chục tổ. Nuôi ong với văn nghệ sĩ không phải là một bài toán kinh tế, mà là một sự tĩnh tâm. Họ chăm sóc ong bằng sự tỉ mỉ của một người nghệ sĩ đang trau chuốt từng tác phẩm. Có đi cùng, thấy họ từ tốn rũ từng cầu ong để làm ong không hoảng, không đau, rồi tỉ mỉ kiểm tra chúa, kiểm tra ấu trùng, ong non, tỉ mẩn cắt từng nắp cầu ong để không làm tổn thương cầu…. mới thấy được họ say mê với nghề và coi mỗi tổ ong như một tác phẩm thật sự.
Họ gọi mình là  những "tay ngang" chuyên nghiệp nhất vùng cao nguyên. Bởi, đều là những nghệ sĩ gạo cội của Hội VHNT tỉnh Sơn La, Hội nghệ sĩ nhiếp ảnh Việt Nam, Hội VHNT các DTTS với các chuyên ngành nhiếp ảnh và văn xuôi. Nhưng họ bén duyên với con ong rừng bản địa (ong nội) lâu rồi và giờ thì đam mê sâu sắc.  Chính sự "chăm bẵm" bằng cả trái tim ấy đã tạo nên một kỳ tích “nhỏ”: Từ gần 20 tổ ban đầu, sau một năm, con số đã lên tới gần 50 tổ ong khỏe mạnh. Đó là kết quả của những ngày tháng theo dõi từng tập tính, hiểu từng "ngôn ngữ" của loài ong nội.

Cuộc "di cư" theo mùa hoa

Dù thường ngày những tổ ong được đặt bình yên tại vườn nhà, nhưng khi tháng Ba về, khi những đồi nhãn tại Mộc Châu bắt đầu bung nở, các ông lại tất bật đưa đàn ong đi "du mục". Việc đưa ong đến tận vùng tâm điểm hoa không chỉ giúp ong tiện lấy mật mà còn là cách để các nghệ sĩ "chạm" vào thiên nhiên ở độ rực rỡ nhất.
Khác với các loại mật khác, mật hoa nhãn tại đây có màu vàng óng như hổ phách, độ đặc cao và hương thơm nồng nàn đặc trưng của hoa nhãn vùng cao. Vị ngọt của nó không gắt mà thanh sâu, hậu vị để lại sự sảng khoái, chứa hàm lượng enzyme tự nhiên rất cao nhờ khí hậu vùng cao đặc thù.
Năm nay, toàn quốc mất mùa hoa nhãn, vải, xoài. Thực tế các điểm đặt ong của các nghệ sĩ cũng như các vùng nhiều nhãn, vải Hưng Yên, Bắc Giang đều cập nhật về như thế. Mất mùa hoa thì cũng mất mùa mật. nếu như năm ngoái 3 ngày ong đã vít nắp tổ và mật đủ già thì năm nay phải 5 ngày ong mới vít nắp và mật đủ độ ngon.
Mật cứ phải chín mới quay, mới đạt chất lượng. Ông Đức lý giải bằng lý thuyết về quy trình con ong đi lấy mật hoa với 2 dạ dày, về nhả mật vào lỗ tổ rồi phân công nhau luyện mật, quạt cánh…. Cho đến khi giọt mật hoàn hảo nhất, chúng sẽ đóng nắp lại như con người thu ngô, lúa về, phải chọn hạt thật đẹp, ngon, phơi thật khô rồi mới đóng bao hoặc cho thùng đậy nắp lại.
Mỗi nghệ sĩ mỗi tính, ông Đức tỉ mỉ, cẩn thận,  hay tìm tòi đọc sách, nghiên cứu mạng và ngẫm nghĩ sâu nên chia sẻ sâu về mật ong, cấu trúc xã hội loài ong, công dụng mật ong. Ông Phóng sôi nổi, hoạt bát, hay chuyện và nuôi ong bằng kinh nghiệm 30 năm thuần hóa ong rừng. Ông Vinh mới vào nghề, ít nói, chỉ nghe và hay làm.
Họ đến với nhau bằng văn học nghệ thuật, giờ họ gắn với nhau bằng con ong, chia sẻ với nhau từng con chúa mới, từng cầu ong, từng kĩ thuật chăm sóc, từng niềm vui khi quay được những giọt mật ngọt lành.
Cái hay ở họ là nuôi ong mà như làm nghệ thuật, chuyên nghiệp, kĩ lưỡng, không vội vàng, hấp tấp, không làm lấy được, không làm vì lợi nhuận. Rất tài tử, mà cũng rất nhân văn, đời thường. Ông Phóng đã về hưu, ông Đức, ông Vinh con cái đã trưởng thành, nuôi ong với họ là 1 thú vui nghệ thuật vừa quen vừa lạ.
Theo họ, mới thấy đó là cảm nhận được niềm vui khi được làm người chăm bẵm, niềm hạnh phúc khi nhân thêm được đàn ong, niềm hưng phấn tuyệt đối khi mở nắp tổ ra thấy toàn bộ cầu ong đều vít nắp và quay ra những giọt mật vàng óng. Không thấy họ lo lắng mật năm nay được giá bao nhiêu, bán cho ai, bởi với giới nuôi ong nửa mùa này (như cách mình gọi vui), tiền bạc chả mấy quan trọng, có mật chuẩn, xịn ăn là vui rồi, biếu tặng người thân đã, dư ra ai mua thì bán chơi, chứ cũng không tìm cách xiết mật bằng mọi giá để lấy sản lượng.
Vì thế họ nuôi ong nội, chứ không đã nuôi ong ngoại rồi

Giống ong nội – Bản sắc của sự cần cù, tỉ mẩn

Thay vì chọn giống ong ngoại cho năng suất cao, ba vị nghệ sĩ kiên quyết gắn bó với giống ong nội bản địa. Đây là một lựa chọn đầy chủ ý:

Mật từ ong nội có phần "đặc sắc" riêng bởi chúng có khả năng tìm đến những bông hoa rừng li ti nhất, gom góp những gì tinh túy nhất. Giống ong này cũng không quá háu ăn như ong ngoại, chúng tự tìm mật ong và duy trì đàn chứ không hay phải cho ăn bổ sung như ong ngoại.
 

Triết lý "Mật sạch từ tâm" – Không kích, không ép

Trong giới nuôi ong, việc dùng kỹ thuật để kích thích ong làm mật nhanh, khai thác tối đa sản lượng là điều không hiếm. Nhưng với ba vị nghệ sĩ Mộc Châu, đó là điều tối kỵ.

• Không kích mật: Để ong phát triển tự nhiên theo đúng chu kỳ sinh học.

• Mục đích thuần khiết: Các ông nuôi trước hết vì đam mê, để thấy thành quả lao động của mình hiện hữu mỗi ngày. Mật thu về, ưu tiên hàng đầu là dành cho gia đình, người thân và bạn bè sử dụng.

• Sẻ chia tinh túy: Chỉ khi dư thừa, các ông mới chia sẻ lại cho những người có cùng sự trân quý giá trị tự nhiên.